NGHI THỨC CÚNG VÍA CỦA NGƯỜI THÁI TRẮNG

                                        ( Bản Puôi 1- Xã Huy Tân-Huyện Phù Yên-Sơn La)

Lễ làm vía (hay lễ buộc chỉ cổ tay) là một nghi lễ quan trọng và quen thuộc trong phong tục của một số dân tộc ít người, lễ “làm vía” là một nghi lễ nhằm mục đích giải trừ đi cái xấu, xua đuổi tà ma xung quanh cuộc sống của người được giải vía. Lễ “làm vía” của người Thái cũng giống như lễ “Dâng sao giải hạn” của người Kinh, điểm khác biệt chỉ là địa điểm tổ chức nghi lễ: lễ Dâng sao giải hạn được tổ chức ở trên chùa, còn lễ Làm vía thì được tổ chức ở nhà.

.1. Nguồn gốc của lễ Làm Vía.

.1.1. Quan niệm của người Thái về Nhân Sinh.

Người Thái với nền kinh tế chính là kinh tế nông nghiệp lúa nước và kinh tế  nương rẫy, nên xuất phát từ trong sinh hoạt, lao động và sản xuất của nền nông nghiệp, con người phải gồng mình chống chọi với quy luật sinh tồn của tự nhiên. Chính vì lẽ đó đồng bào Thái quan niệm thực tế mỗi con người đều tồn tại phần hồn và vía song hành và được coi như là một thực thể siêu hình vô cùng quan trọng. Hồn vía con người luôn gắn bó với thân xác của cuộc sống đích thực, của đời người từ khi sinh ra cho tới khi lớn lên và trở về với cõi vình hằng.

Người Thái cho rằng, đàn ông Thái có 7 vía, đàn bà Thái có 9 vía, khi hồn vía lìa khỏi thân xác thì con người sẽ không tồn tại (tức là chết), hoặc vía người đó bị lạc đi mất vài vía thì sẽ ốm đau, bênh tật, tai ương và không gặp may mắn trong cuộc sống.

Hồn vía của mỗi con người thường luôn ở bên cạnh con người và ngự trị ở nơi con người cư trú, vì vậy mà ở trước cầu thang lên nhà sàn của người Thái có đặt một chiếc giỏ gián giấy màu, đó chính là “bồ đựng vía” nơi để vía từng thành viên trong gia đình trú ngụ. Ở một số nơi thì có đặt một bàn thờ nhỏ như: trước cổng vào nhà hoặc đặt ở ngoài vườn để bảo vệ hồn vía của những người thân trong gia đình và ngăn chặn những vía xấu vào nhà.

Không nằm ngoài quy luật đó đồng bào người Thái trắng ở huyện Phù Yên- Tỉnh Sơn La cũng thường đặt một bàn thờ ở trước cổng hoặc ở ngoài vườn của gia đình, bàn thờ đó để bảo vệ hồn vía của những người thân trong gia đình.

1.2. Thời gian tổ chức lễ Làm Vía.

Đối với người Thái từ khi sinh ra cho đến khi chết đi, mỗi một người Thái phải được làm lễ giải vía nhiều lần (ít nhất là 2 lần trở lên), lễ làm vía thường được tổ chức khi trong gia đình có người ốm đau, bệnh tật, khi đi xa về, khi bị tai nạn, làm vía cho phụ nữ khi mới sinh, làm vía cho các cô gái khi chuẩn bị về nhà chồng, hay làm vía cho những người cao tuổi trong nhà, cho những người đã mất….

Vía trong tiếng Thái là “ khoắn” và làm vía hay gọi vía là “ họng khoắn” là gọi hồn vía trở về với bố mẹ, vợ con, trở về với thể xác, để vía không đi lang thang nơi đất khách, nơi bờ suối, bờ sông, đi lạc không biết đường về nhà.

Khi trong gia đình có em bé mới được sinh ra, vía vẫn còn non nớt, nên gia đình tổ chức lễ buộc chỉ cổ tay (làm vía) cho trẻ nhỏ khi tròn một tháng tuổi. Khi đó, trẻ nhỏ còn được đeo một chiếc vòng bạc nguyên chất vào tay hoặc chân để cho khỏe mạnh, cứng cáp. Bên cạnh đó, khi trẻ nhỏ vẫn còn gùi trên lưng, nếu như đi xa thì ông bà, bố mẹ thường bôi lên trán trẻ nhỏ một vệt nhọ nhồi với quan niệm đánh dấu để vía trẻ nhớ theo ông bà, cha mẹ về nhà.

Đối với các cụ già, vía cũng bước vào tuổi lú lẫn nên nhiều khi vía đi lạc không nhớ đường về nhà hoặc vía dễ bị ma quỷ bắt đi nên hay đau ốm, bệnh tật nên cũng được làm vía, làm vía cũng là cách con cháu được báo hiếu với ông bà, cha mẹ cầu mong ông bà, cha mẹ luôn mạnh khỏe sống lâu. Nếu như ông bà, cha mẹ mới mất thì làm vía để tiễn đưa hồn vía đi được thanh thản, và tìm đúng đường về với tổ tiên.

Đối với những cô gái chuẩn bị đi lấy chồng cũng được tổ chức lễ làm vía để chúc mừng và tiễn sang nhà chồng.

Hoặc khi gia đình có khách xa đến chơi, người Thái cũng tổ chức lễ làm vía và buộc chỉ tay cho khách. Vì họ quan niệm, vía có lúc ham chơi mà lang thang quên cả lối về, hoặc vía lạ bản, lạ mường nên dễ bị ma mãnh xứ người đùa giỡn làm hại. Vì vậy người Thái làm lễ buộc chỉ cổ tay cho khách để cho vía của khách luôn ở bên người, cầu giúp cho khách luôn vui vẻ, may mắn suốt dọc đường.

Ở dân tộc Mường có Lễ “làm ngái”, là một nghi lễ truyền thống giống như Lễ làm vía của dân tộc Thái (Ngái là loại cây giống như cây nghệ, củ có lõi màu xanh xẫm). Đồng bào Mường quan niệm, cây Ngái có sức mạnh siêu hình xua đuổi tà ma ác quỷ nên ở đâu có cây Ngái mọc là ở đó không có ma quỷ đến quấy phá và làm hại. Vì vậy bà con lấy củ cây Ngái về thái thành hạt, đặt lên ban thờ làm nghi lễ cúng tế, sau đó xâu vào sợi chỉ theo số lượng vía của nam hoặc của nữ rồi đem buộc vào cổ tay.

Trong chuyến đi thực tế tại huyện Phù Yên (Sơn La), nhóm sinh viên chúng tôi cũng được chủ nhà (gia đình cụ Lò Thị Sin- người dân tộc Thái) tổ chức lễ làm vía và buộc chỉ cổ tay cho. Tôi nhận thấy đó là một phong tục tốt, ý nghĩa và chúng tôi luôn cảm thấy may mắn trong suốt chuyến đi của mình.

.2.  Nghi thức của lễ Làm Vía.

Lễ làm vía có thể tuỳ từng gia đình chia làm các phần khác nhau nhưng chúng tôi nói đến lễ Làm Vía của gia đình cụ (bà) Lò Thị Sin (sinh năm 1920) làm vía cho cháu trai Hà Trung Nghiệp được chia làm hai phần: phần thứ nhất là lễ giải vía; phần thứ hai là lễ cầu phúc lộc, trong đó phần thứ nhất lễ giải vía là quan trọng nhất.

 .2.1. Lễ Giải Vía.

.2.1.1. Quá trình chuẩn bị.

Bước 1: Đầu tiên Gia đình cử một người tới nhà thầy Mo nhờ thầy Mo chọn ngày lành tháng tốt để tổ chức lễ làm vía. Thầy Mo nào xem ngày là thấy Mo đó sẽ là người tiến hành nghi lễ làm vía.

Bước 2: Chuẩn bị lễ vật.

Lễ vật gồm: một con gà trống luộc chín để nguyên con, 2 bát cơm, 7 ly rượu, 1 ly gạo, 1 bát nước canh, 1 bát nước lã, 1 đĩa trầu cau và tiền đen, 1 con dao, tất cả được đặt trên một cái mâm, dưới mâm đặt 9 thứ lá gai.

Lễ vật cho lễ giải vía nhất thiết phải có gà trống và đủ 9 loại lá gai, lá gai này là loại lá gì cũng được nhưng phải là cây có gai như: cây tre, cây mây, cây găng…. các loại lá này có thể được lấy xung quanh nhà hoặc là lấy trong rừng.

Trên đây là những lễ vật cơ bản cho một lễ làm vía, nhưng tùy theo từng gia đình khi họ nhờ thầy Mo xem thấy ma quỷ trong nhà có đòi hỏi những lễ vật khác như: Ngựa, Thuyền hay quần áo… thì gia đình sẽ chuẩn bị thêm những lễ vật đó để cúng cho hồn ma mang đi và không quay trở lại đòi hỏi và làm hại gia đình nữa.

Đồng thời cũng tùy theo hoàn cảnh của từng gia đình mà tổ chưc lễ làm vía to hay nhỏ. Nếu là lễ tổ chức to thì gia chủ có thể giết trâu, mổ bò mời họ hàng anh em tới ăn uống linh đình.

.2.1.2 Tiến hành nghi lễ.

Đầu tiên chọn nơi để mâm lễ vật: mâm lễ vật được bày ở gian ngủ của người được giải vía, nếu là giải vía cho cả gia đình thì lễ vật sẽ được đặt ngoài sân và cũng tiến hành làm lễ ở ngoài sân.

Thầy Mo tay cầm chiếc quạt và ngồi bên cạnh mâm lễ đọc niệm chú bằng tiếng Thái, thi thoảng thầy Mo lại dùng quạt quạt mấy cái để xua tà ma.

Điều đặc biệt trong lễ làm vía là không có thắp hương vì đây là làm lễ cho người đang sống, không liên quan tới những người đã mất trong gia đình. Chính vì vậy mà trên ban thờ của gia đình cũng không đốt hương và bày một thứ lễ vật gì.

Thầy Mo tiến hành nghi lễ phải là một thầy Mo to và có nhiều khả năng  (thầy Mo không nhất thiết phải là người Thái trắng) mà có thể thầy Mo là người Mường, hoặc là các dân tộc khác sống lân cận. Như vậy là không có sự phân biệt dân tộc giữa thầy Mo và gia đình làm lễ. Cụ thể trong lễ giải vía tại nhà cụ Lò Thị Sin là thầy Mo: Đinh Văn Hiệp- dân tộc Mường, người bản Cứu đã có 10 năm kinh nghiệm trong nghề Mo.

Không phải ai cũng có thể trở thành thầy Mo, mà để trở thành thầy Mo phải là người mà gia đình có truyền thống làm Mo từ nhiều đời truyền lại cho con cái. Thứ hai nữa là phải có căn cơ với nghề Mo thì mới có thể giao tiếp được với thần linh. Thầy Mo to là người có thể tiến hành được rất nhiều các nghi lễ khác nhau từ tang ma, làm vía, cầu siêu….

Trong nghi lễ thầy Mo không có trang phục làm lễ riêng (mặc quần áo bình thường), và người Thái có suy nghĩ là trang phục của thầy Mo thế nào không quan trọng mà quan trọng là khả năng của thầy Mo đó như thế nào, có thể giao thiệp được với ma quỷ và thần linh hay không.

Trong quá trình thầy Mo làm lễ thì người được làm vía không nhất thiết phải có mặt để làm lễ cùng, sau khi thầy Mo làm lễ song thì người được làm vía mới cần có mặt để thầy Mo buộc chỉ tay. Thầy Mo là người buộc chỉ tay cho người được làm lễ đầu tiên, rồi lần lượt tới các thành viên trong gia đình buộc cho. Trong khi buộc chỉ tay, thầy Mo khấn “bốn mươi hồn vía trước, năm mươi hồn vía sau, ở chốn nào thì hãy về đây với cha mẹ, người thân sống đền đầu bạc tóc bạc” (bài khấn đã được dịch ra tiếng việt, còn khi làm lễ thầy Mo khấn bằng tiếng Thái).

Ví dụ: Người được làm lễ là con trai của chủ nhà thì sau khi thầy Mo buộc chỉ tay xong thì đến bố mẹ, rồi đến ông bà, rồi đến chú bác cô dì, rồi đến anh chị em ruột trong gia đình.

Hình 2: Hà Trung Nghiệp đang được thầy Mo và mẹ buộc chỉ vào cổ tay.

Nếu làm lễ cúng vía cho cháu thì sau thầy Mo buộc chỉ là ông bà, rồi đến bố mẹ, đến chú, bác, cô, rồi đến anh chị em ruột trong nhà buộc chỉ cho người cháu đó.

Chú ý: nếu là làm lễ cho người già trong nhà thì con dâu và con rể không được phép buộc chỉ cho người được làm lễ.

Trong nghi lễ không quy định số chỉ buộc tay là bao nhiều, nhiều hay ít phụ thuộc vào số lượng các thành viên trong gia đình. Trước khi tiến hành buộc chỉ tay, thì cuộn chỉ phải được làm lễ để xin ban cho quyền năng của thế lực siêu nhiên nhập vào phù hộ cho con người giữ được vía, được hồn luôn khỏe mạnh, tránh được tai ương, ma quỷ nhìn thấy chỉ buộc ở cổ tay sẽ không dám làm hại hồn vía con người. Khi làm lễ xong, chỉ được buộc vào cổ tay (Nam chập 7 sợi chỉ và buộc vào cổ tay trái, Nữ chập 9 sợi buộc vào cổ tay phải). Màu sắc chỉ buộc tay phụ thuộc vào người được làm vía là người sống hay người chết, nếu là làm vía người sống thì được buộc chỉ đỏ,  nếu làm lễ cho người chết thì chỉ buộc tay là màu đen.

Sau khi kết thúc lễ làm vía những lễ vật mà hồn ma đòi hỏi như Ngựa, Thuyền, quần áo… sẽ được mang ra sông hoặc ra suối dải theo dòng nước. Còn những loại lá gai thì được buộc gọn thành một bó và treo lên trên cửa chính vào nhà, với ý nghĩa là ma quỷ không thể vào nhà làm hại người sống được nữa và với ý nghĩa mọi người đi qua cửa phải cúi đầu thể hiện sự không thua kém ai của chủ nhà và sự kính nể của mọi người với chủ nhà. Kết thúc Lễ làm vía là Lễ cầu phúc lộc, may mắn.

Hình 3: Chủ nhà treo những loại lá gai trong lễ cùng Vía

.3.  Lễ Cầu Phúc

.3.1. Chuẩn bị lễ vật:

Mâm lễ cầu phúc gồm một con Chó luộc chín để nguyên cả thân bày cùng các bộ phận khác (nếu không có Chó thì bày mâm lễ bằng Vịt), một bát nước canh, 1 bát mắm, 1 bát gạo cắm 3 nén nhang, 2 bát cơm, 1 đĩa Trầu cau và Tiền đen, 1 cây Đèn dầu, một bát nước và vài nhánh cỏ, 3 chén rượu, 4 xấp vải đặt trên đầu mâm lễ (chú ý lễ vật bắt buộc phải làm bằng thịt Chó hoặc là thịt Vịt không thể thay thế bằng thịt các loại con vật khác).

Bốn xấp Vải đặt phía trên mâm lễ là quà cho những ma quỷ mang theo, không quay lại làm hại gia đình, một bát nước và vài nhánh cỏ ở trong bát nước là để khi thầy Mo làm lễ xong sẽ vẩy nước quanh nhà để làm mát nhà và xua đuổi tà ma, mang lại sự may mắn cho gia đình.

.3.2. Tiến hành nghi lễ.

Mâm lễ vật được đặt ở giữa nhà và thầy Mo ngồi bên mâm lễ miệng đọc thần chú (thần chú là những lời cầu mong sự may mắn cho gia đình người cúng Vía), trong quá trình làm lễ người nhà không cần có mặt để làm lễ cùng thầy Mo. Sau một hồi thầy Mo đọc thần chú làm lễ xong thì cầm bát nước có vài nhánh cỏ đi vẩy xung quanh nhà và vẩy vào những người trong gia đình (người Thái có quan niệm rằng bát nước ấy đã được thần linh ban may mắn cho nên khi được thầy Mo vảy nước đó vào người là mọi người trong gia đình sẽ được may mắn), sau khi vảy nước xong thì thầy Mo vứt những nhánh cỏ ra vườn (tức là mang may mắn cho cây cối trong vườn được xanh lá, sai quả).

Sau khi thầy Mo đã hoàn tất xong cả hai phần nghi lễ: lễ giải vía và lễ cầu phúc thì gia đình bắt đầu được thụ hưởng lễ vật.

.4. Qúa trình hưởng thụ lễ vật.

Có một điều đặc biệt rằng vào những ngày trước khi gia đình tổ chức lễ làm Vía nếu như anh em họ hàng có muốn giúp đỡ gia đình trong quá trình chuẩn bị lễ vật: như tiền nong, gạo, muối… thì phải đưa đến trước ngày làm vía. Đến hôm làm vía anh em họ hàng chỉ đến người không để ăn uống hưởng thụ lễ vật, không được mang theo bất cứ cái gì đến (vì người Thái trắng quan niệm rằng khi họ đã làm Vía  để giải trừ cái xấu đi rồi mà ai đó mang cái gì đến là mang sự xấu, điều xấu đến cho họ). Sau khi ăn uống xong cũng không ai được mang đồ thừa về nhà, có thể bữa ăn tiếp theo lại đến ăn để cho hết những lễ vật đó.

Trong quá trình hưởng thụ lễ vật người Thái trắng rất quan trọng vị trí ngồi giữa các mâm, mâm cao nhất trong nhà là mâm dành cho những người lớn tuổi trong gia đình và họ hàng ngồi (thầy Mo cũng ngồi mâm này), trong mâm này được đặt 2 chén rượu cúng và rượu được chia đều cho các thành viên trong mâm hưởng thụ (các mâm khác không có chén rượu này).

Mâm ngay cạnh ban thờ chiếu xuống là mâm của chủ gia đình và những người con trai trong gia đình, nếu gia đình còn có bố thì vị trí gần ban thờ nhất là của ngưới bố, nếu không còn bố thì vị trí đó dành cho con trai cả, nếu không còn con trai cả (hoặc không có con trai cả) thì vị trí đó sẽ dành cho con trai nuôi, con trai thứ và út không được ngồi vào vị trí đó. Người Thái trắng có phong tục nhận con nuôi, chính vì vậy nếu như con trai cả trong gia đình không còn thì con trai nuôi có vị trí quan trọng hơn những người con trai khác trong gia đình, chủ nhà cũng được gọi bằng tên con trai nuôi, không được gọi bằng tên của mình và tên của chồng (ngay cả khi chồng còn sống hay đã chết).

Cụ thể là cô Sa Thị Long có người con trai nuôi tên là Thắng, con trai cả của cô đã mất nên mọi người gọi cô là cô Thăng- gọi theo tên con trai nuôi.

Những mâm tiếp theo cứ theo thứ tự vai vế trong gia đình dòng họ mà ngồi. Mâm ngồi gần cửa chính nhất là mâm của con dâu, và các cháu nhỏ.

Trong một mâm cơm của người Thái cũng có phân chia rõ vai vế trong gia đình, những người lớn hơn trong nhà, trong họ thì được ngồi quay lưng về phía ban thờ, những người con gái còn trẻ chưa lập gia đình thì không được ngồi quay lưng về phía ban thờ. Nếu nhà có khách là những người ngoài thì cũng không được ngồi quay lưng về phía ban thờ và không được ngồi ở phía trên của mâm cơm.

.5. Ý nghĩa của lễ Làm Vía.

Tục làm Vía đã tồn tại lâu đời trong đời sống của bà con dân tộc Thái ở Tây Bắc nói chung và đồng bào Thái trắng ở huyện Phù Yên (Tỉnh Sơn La) nói riêng. Lễ làm Vía thực chất là việc anh chị em trong gia đình, họ hàng, láng giềng khích lệ người được làm Vía để họ phấn chấn, vui vẻ vượt qua những tai ương trong cuộc sống, là cách cộng đồng thể hiện sự quan tâm đến một cá nhân nào đó.

Đối với người đã chết thì lễ làm vía có nghĩa tiễn đưa linh hồn người chết được siêu thoát và bình yên sang thế giới bên kia đoàn tụ cùng tổ tiên. Đồng thời có chức năng an ủi tinh thần những người sống sau những đau buồn và mất mát khi gia đình có người chết.

Đối với những vị khách lạ của gia đình như khách du lịch, người từ nơi khác đến chơi thi người Thái tổ chức lễ làm vía và buộc chỉ cổ tay là cách thể hiện lòng thân thiện, sự mến khách, hiếu khách của người Thái.

Như vậy tục làm vía (hay đeo chỉ buộc tay của người Thái) hay tục làm “Ngái” của người Mường đều là những nghi thức cầu an truyền thống mang những nét tương đồng trong văn hóa của một số dân tộc ít người ở vùng đât Tây Bắc. Những nghi thức này không gây tốn kém về tiền bạc, vật chất, cũng không phải là mê tín dị đoan, nó chỉ đơn thuần là một nghi lễ cầu an, cầu phúc rất nguyên bản và sơ khai.

Chính vì vậy theo chúng tôi là nhà nước, chính quyền địa phương cần có những chính sách bảo tồn và phát triển những nét đẹp, văn hóa đặc sắc và mang tính đặc thù riêng của các dân tộc thiểu số như thế này, để những truyền thống văn hóa tốt đẹp và không gây hại như thế này được duy trì và tồn tại mãi mãi.

KẾT LUẬN

Tôn giáo, tín ngưỡng, phong tục, tập quán... luôn gắn với sự ra đời của mỗi tộc người, đó là những yếu tố góp phần làm nên bản sắc riêng để phân biệt giữa các tộc người với nhau, tuy nhiên trong sự giao lưu kinh tế, văn hóa không thể tránh khỏi sự giao thoa, nhưng cũng chính sự giao thoa ấy đã làm cho các nền văn hóa xích lại gần nhau hơn, dễ hiểu hơn, dễ được chấp nhận hơn, nhất là trong thời đại công nghiệp hoá, hiện đại hoá mới mẻ hiện nay.

Làm vía là một phong tục đẹp của người Thái (trắng) ở Huyện Phù Yên- Tỉnh Sơn La. Nó thực chất là việc anh em họ hàng động viên, khích lệ người được làm vía để họ phấn chấn, vui vẻ vượt qua những tai ương trong cuộc sống, là cách cộng đồng thể hiện sự quan tâm đến một cá nhân nào đó theo tinh thần “mọi người vì một người”, gạt đi những hủ tục còn ít nhiều rơi rớt, phần tốt đẹp của phong tục này chính là sự cố kết cộng đồng, buổi Làm Vía là nơi mọi người gặp nhau, chuyện trò, thắt chặt hơn tình cảm anh em, tình cảm xóm giềng, “Đất sống” của những giá trị tinh thần ấy nằm trong nếp sống, nếp nghĩ và tâm hồn của chính những người con mỗi bản Thái.

Qua chuyến đi thực tế tại bản Puôi I - Xã Huy Tân- Huyện Phù Yên- Tỉnh Sơn La chúng tôi đã được sống cùng và học hỏi được rất nhiều điều từ đồng bào dân tộc Thái nơi đây, và mặc dù thời gian không dài (chỉ có 3 ngày) nhưng như vậy cũng đã là điều rất may mắn và hạnh phúc cho chúng tôi. Điều may mắn hơn nữa là chúng tôi được tham gia, chứng kiến toàn bộ quá trình diễn ra lễ cúng Vía tại nhà mà chúng tôi ở nhờ (nhà Cô Sa Thị Long).

Chúng tôi nhận thấy đây là một nét văn hóa đặc sắc của người Thái ngày nay vẫn còn tồn tại song đang có sự mai một dần dần.Chính vì vậy chúng tôi nghĩ cộng đồng cần phải đóng góp phần nào đó vào để bảo vệ giá trị văn hóa tốt đẹp đó (hay cũng như những giá trị văn hóa của dân tộc mình), bằng cách cần phát động các phong trào, các tổ chức bảo vệ các phong tục, tập quán, các nét văn hóa đẹp, nêu cao tinh thần trách nhiệm của mình và của cả cộng đồng đối với phong tục tập quán của các dân tộc nói chung và lễ Làm Vía của dân tộc Thái nói riêng.

Qua chuyến đi thực tế này, chúng tôi không chỉ học hỏi được cách làm việc nghiêm túc, chu đáo của các Thầy Cô mà hơn hết chúng tôi đã dược đưa những lý thuyết trên lớp vào thực tế, và thu được nhiều kiến thức mới bổ ích, từ đó chúng tôi thêm hiểu, thêm yêu văn hóa của người Thái nói riêng và của các dân tộc trong đất nước nói chung.